بر اساس آمار سازمان جهانی بهداشت در حال حاضر ۱۸۰ میلیون نفر در دنیا به این بیماری مبتلا هستند و تا سال ۲۰۳۰ میلادی این تعداد دو برابر خواهد شد. همچنین در سال ۲۰۰۵ تعداد ۱,۱۰۰,۰۰۰ نفر در اثر این بیماری جان خود را از دست دادهاند٬ که ۸۰٪ این افراد شهروندان کشورهای با درآمد متوسط و به پایین و ۵۵٪ را زنان تشکیل میدهند.
دیابت چیست؟مقدمه: بدن ما از میلیونها سلول ساخته شده است که برای فعالیت (حیات سلولی و انجام وظیفه) نیاز به انرژی دارد. غذایی که میخوریم تبدیل به قندی میگردد که گلوکز نامیده میشود. این قند توسط جریان خون به سلولهای بدن میرسد که سلولها برای تولید انرژی از آن استفاده میکنند. برای ورود گلوکز و یا قند به درون سلول ۲ پیش شرط باید فراهم باشد:
۱ـ سلول باید به اندازه کافی گیرنده (دربهای ورودی) داشته باشد. این گیرندهها Receptors نامیده میشود.
۲ ـ وجود مادهای بنام انسولین برای باز نمودن گیرندهها.
هرگاه این شرایط فراهم گردد٬ گلوکز و یا قند وارد سلول میشود و برای تولید انرژی (سوخت) مورد استفاده قرار میگیرد. بدون انرژی سلول میمیرد. انسولین هورمونی شیمیایی است که توسط لوزالمعده (Pancreas) تولید میشود. میزان انسولین و مقدار قند خون در نوسان است. به هرگونه اختلالی در ورود قند به سلولهای بدن بیماری دیابت گفته میشود. دیابت یک بیماری متابولیسمی (سوخت و ساز) میباشد.انواع دیابت:بیماری دیابت به دو شیوه برای سلولهای بدن که نیازمند دریافت مقدار کافی گلوکز یا قند میباشند٬ مشکل ساز است:
۱ـ ممکن است انسولین توسط پانکراس ساخته و یا تولید نشود و چون برای باز کردن گیرندههای سلولی به انسولین نیاز است٬ گلوکز یا قند نمیتواند وارد سلول شود٬ و به همین دلیل میزان قند خون افزایش مییابد. این اختلال به «دیابت وابسته به انسولین» یا «دیابت نوع یک» معروف است.
۲ـ ممکن است که انسولین به اندازه کافی تولید شود و در خون نیز وجود داشتهباشد٬ ولی تعداد گیرندههای روی سلولی به اندزهٔ کافی وجود نداشتهباشد که به گلوکز و یا قند اجازه ورود به سلول را دهد. اگرچه انسولین کافی در خون وجود دارد٬ ولی نمیتواند کاربردی داشته باشد که در نتیجه منجر به افزایش میزان قند خون میگردد. از این وضعیت به دیابت «مقاوم به انسولین»٬«غیر وابسته به انسولین» و یا «دیابت نوع دو» نامبرده میشود. این نوع دیابت بسیار شایع تر از نوع اول میباشد.علایم و نشانههای دیابت: علایم و نشانههای بیماری دیابت به نوع آن و سن فرد در زمان تشخیص بستگی دارد٬ ولی در مجموع میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
تشنگی و گشنگی دایمی٬ ادرار مداوم و خارج از حد معمول٬ کاهش وزن بی دلیل (البته فراموش نشود که افراد چاق بیشتر در معرض خطر ابتلاء به این بیماری میباشند) خستگی مداوم٬ تاری دید٬ تاخیر در بهبودی زخم و بریدگی و خارش مداوم پوست.
توجه: در بسیاری از افراد مبتلا به دیابت ممکن است هیچ یک از علایم فوق دیده نشود. به همین دلیل است که انجام یک آزمایش خون ساده و ناشتا (بدون صرف صبحانه) برای اندازه گیری میزان قند موجود در خون اهمیت پیدا میکند. این روش قابل اطمینان ترین روش برای اندازهگیری اندازه قند خون (بالا و یا پایین) میباشد.روشهای درمانی: تا این لحظه درمان قطعی برای بیماری دیابت وجود ندارد٬ ولی خوشبختانه این بیماری با ثابت نگهداشتن میزان قند خون در حد نرمال کاملا قابل کنترل است. در حال حاضر در آمریکا اعضاء کلیدی تیم درمانی را یک پزشک متخصص و یک متخصص تغذیه و رژیم درمانی تشکیل میدهد.
بیمار مبتلا به دیابت نوع یک انسولین تولید نمیکند٬ به همین دلیل این فرد باید بین انسولین دریافتی و تغذیه خود تعادل برقرار کند. انسولین مورد نیاز توسط تزریق وارد بدن میگردد که ممکن است این عمل در روز چندین مرتبه تکرار شود.
بیماران مبتلا به دیابت نوع دو٬ ممکن است که به انسولین نیاز نداشته باشند. تغذیه مناسب و صحیح و فعالیت بدنی در حال حاضر بهترین روش کنترل دیابت نوع دو میباشد. داروهای خوراکی نیز برای اینگونه بیماران تجویز میشود و حتی گاهی در دیابت نوع دو فرد مبتلاء٬ به انسولین نیاز دارد.کنترل دیابت: موفقیت در کنترل بیماری دیابت کاملا به شخص بستگی دارد. با شناخت این بیماری و کنترل میزان قند خون میتوان از یک زندگی همسان افراد سالم بهرهمند شد. موارد زیر از جمله موارد مهم در کنترل این بیماری است:
۱ـ تغذیه صحیح.
۲ـ فعالیت بدنی.
۳ـ اندازه گیری دایمی میزان قند خون.
۴ـ مصرف دارو در صورت نیاز.
۵ـ افزایش دانستهها و اطلاعات معتبر علمی در مورد بیماری دیابت.
پس از تشخیص این بیماری توسط پزشک متخصص٬ یک رژیم درمانگر و متخصص تغذیه در مورد اندازه و نوع غذای مورد نیاز٬ با توجه به بیماری شما٬ توصیههای مورد لزوم را در اختیارتان قرار میدهد.
فراموش نکنید که معاینه دایم توسط پزشک متخصص و مشورت و کنترل رژیم غذایی توسط متخصص تغذیه٬ همیشگی و دایمی است.
سه هدف مهم در تغذیه صحیح در مورد بیماران دیابتی عبارت است از:
۱ـ کنترل وزن.
۲ـ ثابت نگهداشتن سطح قند خون در حد نرمال.
۳ـ کاهش چربی خون.
یک رژیم غذایی صحیح شامل تغییراتی در نوع٬ حجم و دفعات آنچه میخورید٬ میباشد. مطمئن باشید از تنوع غذایی که از بابت نوع٬ مزه و طعم در برنامه غذایی (تغذیه) شما گنجانیده میشود٬ خوشحال و متعجب خواهید شد. فعالیت بدنی نیز به روشهای مختلفی به بیمار دیابتی کمک میکند. قند خون را پایین میآورد٬ کمک به کاهش وزن میکند و قلب را سالم نگه میدارد. همچنین فعالیت بدنی باعث کاهش فشار وارده به عضلات و تقویت آنها میشود. نوع و میزان فعالیت بدنی شما توسط تیم کنترل دیابت تعیین میگردد. قبل از شروع هرگونه فعالیت بدنی باید مشورت کنید و توصیههای آنها را انجام دهید. کنترل دائم و دقیق قند خون برای دانستن میزان سطح آن (بالا و یا پایین بودن آن) بسیار مهم است. چنانچه قند خون شما بالا و یا پائین است٬ ممکن است نیاز به تغییر دارو٬ تغذیه و یا فعالیت بدنی باشد.عوارض دیابت: تخریب عصبها و رگهای خونی از جمله عوارض جدی بیماری دیابت است. اگرچه هنوز دلایل این تخریب عصبها ناشناخته است٬ ولی این عارضه آسیب دیدگی اعصاب (Diabetic Neuropathy) نامیده میشود؛ معمولا اعصابی که در طول ران و پا به سمت پایین میروند را درگیر میکند و در این حالت در پاها سردی و بیحسی احساس میشود. کسانی که دچار این عارضه هستند٬ باید بسیار دقت کنند و از هرگونه صدمه و آسیب نظیر فشار بیش از حد٬ سوختگی و بریدگی در پاها خودداری کنند. بیماران دیابتی باید هر روز پاهای خود را معاینه و در صورت مشاهده هرگونه ویژگی غیر طبیعی به پزشک مراجعه کنند. عدم کارکرد صحیح سیستم های عصبی دستگاه جنسی (زنان و مردان) نیز یکی دیگر از عوارض بیماری دیابت میتواند باشد. از سوی دیگر ممکن است اعصابی که به سمت قلب میروند نیز تحت تاثیر بیماری دیابت قرارگیرند و در صورت حملهٔ قلبی٬ درد شایع قفسه سینه احساس نشود؛ هنگام بروز هرگونه درد غیر طبیعی در قفسهٔ سینه٬ دست و بازوها باید به پزشک مراجعه شود.
قند بالا میتواند باعث تخریب رگهای خونی شود و متعاقب آن باعث افزایش انباشتگی چربی (گرفتگی عروق) شود که منجر به بیماریهای قلبی و عروقی میگردد. حتی اندامهای دیگری مانند پا٬ کلیه و چشم نیز در معرض تخریب عروقی و گرفتگی عروق هستند. به این دلیل است که برنامهٔ تغذیهای برای بیماران دیابتی شامل پایین آوردن چربی و کنترل قند خون میباشد.
در بیماران دیابتی ممکن است کلیهها قادر به تصفیه مواد زاید خون نباشند و دچار نارسایی کلیوی شوند. بیماران دیابتی که همزمان دچار بیماری کلیه نیز هستند در معرض خطر جدی افزایش فشار خون قرار میگیرند و با ابتلاء به بیماری فشار خون کلیهها صدمات و آسیبهای جبران ناپذیری میبینند. گاهی در اینگونه بیماران دیابتی٬ دیالیز و یا حتی تعویض کلیه گریز ناپذیر است.خطر در بیماری دیابت: در بیماران دیابتی٬ حتی زمانی که قند خون تحت کنترل است و یا بیمار تحت درمان است٬ ممکن است قند خون بالا و یا پایین تر از حد نرمال شود. این شرایط بسیار جدی است و باید فرد دیابتی و حتی دیگران توجه کافی به این مورد داشته باشند. خوشبختانه با واکنش به موقع و مناسب میتوان این وضعیت بحرانی را به شرایط عادی برگرداند.
وقتی گلوکز و یا قند زیادی در خون وجود دارد٬ قند بالا یا Hyperglycemia نامیده میشود. این وضعیت به دلیل خوردن زیادی مواد غذایی٬ مواد و غذاهای شیرین و یا عدم مصرف دارو بوجود میآید. حتی ممکن است زمانی که فرد دیابتی دچار بیماری دیگری همچون یک سرماخوردگی معمولی است٬ بوجود آید. قند بالا در بیماران دیابتی خطر کما به همراه دارد.
قند پایین در بیماران دیابتی Hypoglycemia نامیده میشود و زمانی اتفاق میافتد که میزان قند در خون کاهش مییابد. وقتی این حالت بوجود میآید که بیمار دیابتی انسولین یا داروهای دیگری مصرف کند. همچنین در اثر مصرف بیش از حد انسولین (که از آن بنام شوک انسولینی نام برده میشود)٬ عدم مصرف و یا مصرف کم مواد غذایی و یا فعالیت بدنی بیش از حد معمول میتوان شاهد بروز چنین وضعیتی بود. علایم قند پایین عبارت است از:
لرزش٬ تعریق٬ بیحسی٬ گشنگی٬ سرگیجه٬ سستی٬ عدم تمرکز فکری٬ تپش قلب٬ بیحوصلگی٬ وسواس زیادی٬ بیحسی لب و دهان٬ سردرد٬ ضعف و تاری دید٬ ضعف تکلم که در صورت عدم توجه و درمان به موقع منجر به غش و حمله قلبی میشود.
یادآوری ـ دیابت را میتوان کنترل کرد. برای کنترل بیماری دیابت و پیشگیری از عوارض مختلف آن (نظیر بیماریهای کلیوی و چشم و زخم های بهبود ناپذیر و ...) باید برنامه درمانی شامل کنترل دایم قند خون٬ تغذیه مناسب و صحیح٬ فعالیت بدنی و رعایت نکات بهداشتی را پیشه کرد.
در پاسخ به سوال یکی از خوانندگان محترم وبلاگ در زمینه نوع تغذیه و آنچه که یک دیابتی باید بداند مطلبی در این وبلاگ منتشر شده است٬ در صورت علاقهمندی میتوانید آن را در اینجا مطالعه کنید. در این سایت نیز میتوان لیست افراد مشهور دیابتی را مرور کرد.
خرافات دیابتی:
۱ـ دیابت بیماری مسری است.
۲ـ خوردن شیرینی٬ شکر و قند زیادی عامل بیماری دیبابت است.
۳ـ افراد مبتلا به دیابت دچار نابینایی میشوند.
۴ـ افراد مبتلا به دیابت بیشتر دچار بیماری میگردند.
۵ـ افراد متلا به دیابت هر غذایی نمیتوانند بخورند. غذای ویژه دیابتیها وجود دارد.
۶- افراد مبتلا به دیابت هرگز نباید شیرینی و شکلات بخورند.
۷ـ به من گفته شده است که من در لبه مرز بیماری دیابت قرار دارم و نباید چیزی را کنترل کنم.
۸ـ انسولین باعث ناتوانی جنسی میشود.
۹ـ اگر مبتلا به دیابت هستید ولی دارو مصرف نمیکنید٬ نباید آن را جدی بگیرید و کنترل کنید.
برای مطالعه بیشتر:
۱ـ انجمن دیابت ایران.
۲ـ بنیاد جهانی دیابت.
۳ـ فدراسیون جهانی دیابت.
۴ـ انجمن دیابت آمریکا.
۵ـ سایت رسمی روز جهانی دیابت.
۶ـ مرکز دیابت کلینیک مایو.
۷ـ مرکز ملی گردآوری اطلاعات دیابت.
۸ـ مراکز کنترل و پیشگیری بیماریها - وابسته به وزارت بهداشت٬درمان و خدمات انسانی آمریکا.
۹ـ انستیتوی ملی دیابت وبیماریهای گوارشی و کلیوی ـ وابسته به وزارت بهداشت٬ درمان و خدمات انسانی آمریکا.
۱۰ـ سلامت زنان ـ وابسته به وزارت بهداشت٬ درمان و خدمات انسانی آمریکا.
۱۱ـ سازمان جهانی بهداشت.
تصویر برگرفته از: http://www.e1net.net
مریم دادخواه.
